Evropska unija i njene države članice suočene su s jednim od najozbiljnijih diplomatskih i ekonomskih iskušenja u novijoj historiji. Otvorene prijetnje američkog predsjednika Donald Trumpa o uvođenju rigoroznih carinskih mjera potaknule su institucije u Briselu da razmotre aktiviranje najjačeg raspoloživog mehanizma ekonomske zaštite – Instrumenta za borbu protiv prisile (ACI).
Povod zaoštravanja odnosa: Arktik i “slučaj Grenland”
Američki predsjednik uputio je direktnu i oštru poruku evropskim liderima, poručivši da bi se Evropska unija trebala fokusirati na rat u Ukrajinai, umjesto da, kako navodi, problematizira situaciju na Grenlandu. Prema dostupnim informacijama, Trump nastoji preuzeti kontrolu nad ovim strateški izuzetno važnim arktičkim otokom, koji se nalazi u sastavu Kraljevine Danska.
U okviru tog pritiska najavljene su i konkretne mjere:
-
Od 1. februara: uvođenje carina od 10 posto za osam evropskih zemalja, od kojih je šest članica Evropske unije, a koje su slale vojne snage na vojne vježbe na Grenland.
-
Od 1. juna: povećanje carina na 25 posto.
-
Trajanje mjera: carine bi ostale na snazi sve dok Sjedinjene Američke Države ne ostvare kontrolu nad otokom.
Šta podrazumijeva Instrument protiv prisile (ACI)?
Instrument za borbu protiv prisile, često nazivan i “trgovinskom bazukom”, predstavlja pravni i politički mehanizam koji je Evropska unija usvojila u decembru 2023. godine. Njegova osnovna svrha jeste zaštita Unije od ekonomskih ucjena trećih zemalja koje pokušavaju izvršiti pritisak na Brisel kako bi iznudile promjenu političkih odluka. U institucijama EU Trumpove najavljene carine tumače se upravo kao primjer takve vrste ekonomske prisile.
Pouke iz prošlosti: slučaj Litvanije
Jedan od ključnih razloga za uvođenje ACI-ja bio je sukob između Kinae i Litvanijae iz 2021. godine. Tada je Peking u potpunosti blokirao izvoz litvanskih proizvoda te vršio snažan pritisak na međunarodne kompanije koje su poslovale s ovom baltičkom državom, nakon što je Litvanija dozvolila otvaranje Tajvanskog predstavništva. Upravo sprječavanje sličnih situacija u budućnosti jedan je od osnovnih ciljeva Instrumenta protiv prisile.
Odgovor Brisela: koje su opcije na raspolaganju?
Ukoliko pregovori s Washingtonom ne rezultiraju dogovorom, Evropska unija raspolaže čitavim spektrom mogućih protumjera:
-
Carinske barijere – uvođenje ili povećanje carina na robu porijeklom iz SAD-a.
-
Trgovinske restrikcije – ograničavanje ili zabrana uvoza i izvoza određenih proizvoda.
-
Finansijske mjere – ograničavanje pristupa evropskom tržištu usluga, uključujući finansijski, tehnološki i digitalni sektor.
-
Investicione mjere – zabrana pojedinih stranih ulaganja ili isključenje kompanija iz postupaka javnih nabavki unutar EU.
Kako se aktivira ACI?
Procedura je jasno definisana kako bi se izbjegle ishitrene i politički motivirane odluke:
-
Istraga: Evropska komisija pokreće postupak, bilo na vlastitu inicijativu ili na zahtjev države članice, a istraga može trajati do četiri mjeseca.
-
Utvrđivanje ekonomske prisile: nakon istrage, prijedlog se upućuje Vijeću EU.
-
Glasanje: potrebna je kvalificirana većina – najmanje 15 država članica koje zajedno čine 65 posto ukupnog stanovništva Evropske unije, a rok za odluku iznosi između osam i deset sedmica.
-
Konsultacije: prije uvođenja bilo kakvih mjera, Evropska unija obavezna je trećoj zemlji pružiti mogućnost da mirnim putem obustavi ekonomski pritisak.
Primarni cilj Instrumenta protiv prisile nije izazivanje trgovinskog rata, već odvraćanje i zaštita evropskih interesa. U Briselu se nadaju da će samo postojanje ovog mehanizma biti dovoljno snažan signal da Donald Trump odustane od ekonomskih prijetnji i pritisaka usmjerenih prema evropskim saveznicima.