Ustavni sud RS obustavio postupak o „zakonu o stranim agentima“
Ustavni sud Republike Srpske obustavio je postupak za ocjenu ustavnosti Zakona o posebnom registru i javnosti rada neprofitnih organizacija RS, poznatijeg kao „zakon o stranim agentima“. Sud je zaključio da je zakon prestao da važi, s obzirom na raniju odluku Ustavnog suda Bosne i Hercegovine.
U odluci Ustavnog suda BiH od 29. maja 2025. godine navedeno je da sporni zakon stigmatizuje neprofitne organizacije, proizvodi negativnu percepciju u javnosti i ne predstavlja nužnu mjeru u demokratskom društvu, zbog čega je proglašen neustavnim.
Zakon po uzoru na ruski model
Ustavni sud RS je, u obrazloženju svoje odluke, ukazao i na činjenicu da je ovaj zakon gotovo identičan ruskom Zakonu o stranim agentima. Taj zakon je u više navrata bio predmet odlučivanja Evropskog suda za ljudska prava, koji je njegovu primjenu ocijenio suprotnom Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima.
Sud je ocijenio da se takvim zakonskim rješenjima narušavaju osnovna prava i slobode, te da se stvara prostor za diskriminaciju organizacija civilnog društva.
Inicijativa: ozbiljni proceduralni i ustavni propusti
Postupak pred Ustavnim sudom RS pokrenut je na osnovu inicijative koju su podnijeli portal CAPITAL, Udruženje za promociju evropskih standarda i unapređenje poslovnog ambijenta, te Helsinški parlament građana Banjaluka. U inicijativi je naglašeno da zakon sadrži brojne proceduralne, ustavne i međunarodnopravne nedostatke.
Posebno je ukazano na način njegovog donošenja, za koji je ocijenjeno da je suprotan osnovnim principima zakonodavnog postupka.
„Prije svega, zakon je donesen po hitnom postupku iako za to nije bilo osnova. Dodatno, prijedlog zakona je suprotno Poslovniku Narodne skupštine RS podnesen manje od 24 sata prije početka sjednice na kojoj je usvojen, bez provođenja javnih konsultacija i procjene društvenog uticaja“, navodi se u inicijativi i u rješenju Ustavnog suda BiH.
Širi paket zakona već oboren
Ustavni sud BiH ranije je, osim ovog zakona, van snage stavio i Zakon o neprimjenjivanju zakona i zabrani djelovanja vanustavnih institucija BiH, kao i Zakon o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu Republike Srpske.
Svi navedeni zakoni usvojeni su na sjednici Narodne skupštine RS u februaru prošle godine, neposredno nakon prvostepene presude predsjedniku RS Miloradu Dodiku.
Politički kontekst i pritisak na civilno društvo
Proces donošenja spornih zakona dio je šireg političkog konteksta koji je započeo nakon općih izbora u oktobru 2022. godine. Tada je Milorad Dodik, kao novoizabrani predsjednik RS, najavio pooštravanje zakonodavstva prema medijima, nevladinim organizacijama i političkim protivnicima.
Dodik je tada naveo:
„Kao predsjednik SNSD-a, zatražio sam od Vlade, odnosno Ministarstva pravde, da pripremi nove i izvrši izmjene postojećih zakona, te da ih prilagodi evropskim konvencijama. Radi se o Zakonu o sprečavanju širenja lažnih vijesti, Zakonu o sprečavanju jezika mržnje, Zakonu o izmjenama i dopunama Krivičnog zakona s uvođenjem klevete i uvrede kao krivičnog djela, te proširenju krivičnih djela protiv ustavnog poretka.“
Narodna skupština RS je 20. jula 2023. godine usvojila izmjene Krivičnog zakonika kojima je kleveta kriminalizovana, dok je nacrt zakona o „stranim agentima“ prvi put usvojen u septembru iste godine, ali je tada povučen iz procedure.
Ponovno usvajanje i konačan epilog
Procedura je ponovo pokrenuta krajem januara 2025. godine, a zakon je usvojen u februaru. Međutim, Ustavni sud BiH ga je ubrzo stavio van snage, ocijenivši ga nespojivim s ustavnim poretkom i evropskim standardima.
Obustavom postupka pred Ustavnim sudom Republike Srpske sada je i formalno potvrđeno da „zakon o stranim agentima“ više ne proizvodi pravno dejstvo.