data-nosnippet>
Administracija predsjednika Sjedinjenih Američkih Država Donalda Trumpa protekle godine često je umanjivala političku važnost evropskih saveznika. Međutim, nakon što je zajedno s Izraelom započela rat protiv Irana s ciljem promjene režima u Teheranu, Washington sada od Evrope očekuje podršku. Evropski lideri, koji su se u prvim reakcijama distancirali od američkih napada, u međuvremenu pokušavaju pronaći odgovor na krizu koja se sve brže širi Bliskim istokom.
Pojedine evropske države već su poduzele određene vojne i sigurnosne mjere. Francuska, Italija i još nekoliko zemalja poslale su dodatne vojne snage kako bi zaštitile svoje baze i partnere u regiji, dok je Velika Britanija odobrila američkim snagama korištenje svojih vojnih baza radi sprečavanja moguće iranske odmazde.
Ipak, takvi potezi daleko su od otvorene i bezrezervne podrške kakvu Washington očekuje. Mnogi evropski lideri izražavaju zabrinutost zbog vojne operacije koja je pokrenuta bez jasno definisanog cilja i koja bi mogla dodatno destabilizirati cijelu regiju.
Washington traži logističku podršku
Prema dostupnim informacijama, Bijela kuća zapravo nije pokušala formirati široku međunarodnu koaliciju prije početka napada. Evropski saveznici nisu bili uključeni u donošenje odluke o bombardiranju Teherana, niti su pozvani da učestvuju u operacijama.
Ipak, američka administracija sada želi pristup strateški važnim evropskim vojnim bazama i logističkim centrima kako bi olakšala svoje zračne operacije u regiji.
Istovremeno, Trump kritizira države koje nisu pokazale snažniju podršku američkoj politici. Među njima su i Velika Britanija, koja je ograničila svoju podršku, te Španija, čiji se premijer Pedro Sánchez otvoreno protivi ratu.
“Trebalo nam je tri ili četiri dana da shvatimo gdje možemo sletjeti… Stoga smo vrlo iznenađeni”, rekao je Trump.
“Ovo nisu Churchillova vremena.”
Ova rečenica često se navodi kao simbol krhkih transatlantskih odnosa koji su postali očigledni tokom ove krize. Evropski lideri pokušavaju izbjeći otvoreni sukob s američkim predsjednikom, ali istovremeno ne žele preuzeti potpunu političku odgovornost za rat koji bi mogao imati ozbiljne posljedice i za evropski kontinent.
Mnogi od njih također su oprezni zbog mogućnosti ulaska u još jedan rat na Bliskom istoku, što je politički veoma osjetljivo pitanje među evropskim biračima.
Podijeljeni stavovi unutar Evrope
Evropski odgovor na krizu nije jedinstven. Dok Njemačka pokazuje razumijevanje za američku politiku prema Iranu, Španija je među najglasnijim protivnicima vojne intervencije.
Takva podjela pokazuje koliko je teško postići zajednički evropski stav u situaciji u kojoj je uključen njihov najvažniji sigurnosni saveznik.
Politička analitičarka Nathalie Tocci, direktorica Rimskog instituta za međunarodne poslove, ocijenila je da su evropski lideri u ovoj situaciji “napola unutra, napola vani”, pokušavajući istovremeno održati odnose s Washingtonom i zaštititi vlastite političke interese.
Prema njenim riječima, takav pristup može izgledati kao prešutna podrška kampanji za promjenu režima u Iranu, iako mnoge evropske vlade nisu spremne otvoreno podržati takvu strategiju.
Talijanski ministar odbrane Guido Crosetto također je kritizirao način na koji je rat započeo.
Rat u Iranu počeo je “bez znanja svijeta” i nije bio odluka “koju je itko podijelio”, rekao je Crosetto zastupnicima u Rimu. “Naravno, to je bilo daleko izvan okvira međunarodnog prava. To ne treba ni naglašavati.”
Crosetto je pritom naglasio da nijedna evropska država zapravo nema dovoljno utjecaja da promijeni odluku Washingtona i Tel Aviva.
“Nijedna zemlja u Europi ili drugdje”, dodao je, “ne može uvjeriti SAD i Izrael da zaustave ovaj rat.”
Pohvale i kritike
Evropske prijestolnice nisu bile unaprijed obaviještene o napadu na Iran, niti su učestvovale u borbenim operacijama, potvrdilo je nekoliko visokih evropskih diplomata.
Trump je ipak javno pohvalio njemačkog kancelara Friedricha Merza, koji je tokom posjete Washingtonu naglasio da stalne rasprave o zakonitosti rata ponekad ne donose konkretna rješenja.
Međutim, u Njemačkoj je Merz zbog toga naišao na kritike dijela javnosti i političkih protivnika, koji smatraju da je odstupio od principa međunarodnog prava koje je ranije snažno zagovarao.
U pojedinim njemačkim medijima njegova posjeta Washingtonu opisana je čak i kao diplomatski neuspjeh.
Vojna pojačanja u regiji
Iako izbjegavaju otvoreno uključivanje u rat, evropske zemlje poduzimaju konkretne korake kako bi zaštitile svoje interese u regiji.
Francuski predsjednik Emmanuel Macron najavio je slanje dodatnih sistema protuzračne odbrane i ratnih brodova na Bliski istok. Cilj tih poteza je zaštita evropskih građana i partnera, uključujući Kipar i zemlje Perzijskog zaljeva.
Macron je također izjavio da američki napad na Iran predstavlja kršenje međunarodnog prava, ali je istovremeno najavio diplomatske napore kako bi se postiglo primirje u Libanonu.
Francuska je Sjedinjenim Državama dopustila korištenje jedne vojne baze na svojoj teritoriji, ali uz jasno ograničenje da se ta baza ne koristi za direktno učestvovanje u napadima na Iran.
Španija je, uprkos političkim nesuglasicama s Washingtonom, najavila slanje fregate u istočni Mediteran kao podršku sigurnosnim operacijama Evropske unije i zaštiti Kipra.
Strah od posljedica za Evropu
Evropski lideri svjesni su da bi posljedice ovog sukoba mogle mnogo snažnije pogoditi Evropu nego Sjedinjene Američke Države.
Pojedine članice Evropske unije nalaze se relativno blizu potencijalnog područja sukoba. Kipar je, na primjer, u dometu određenih projektila, dok je i Turska, članica NATO saveza, geografski vrlo blizu krizne zone.
Uz to, evropske vlade strahuju od mogućeg novog talasa izbjeglica, rasta cijena energenata i dodatne destabilizacije Bliskog istoka.
Španski premijer Pedro Sánchez upozorio je da iskustva iz prošlih intervencija pokazuju koliko takve vojne operacije mogu imati dugoročne posljedice.
“Ne možete na jednu nezakonitost odgovoriti drugom”, rekao je u govoru, “jer tako počinju velike katastrofe čovječanstva.”