Stanje visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini posljednjih godina sve češće izaziva zabrinutost akademske zajednice, stručnjaka i javnosti, a brojna upozorenja ukazuju na duboku institucionalnu i vrijednosnu krizu unutar univerzitetskog sistema.
Iako je Bosna i Hercegovina formalno dio Evropskog prostora visokog obrazovanja i prihvatila principe Bolonjskog procesa, Magna Charta Universitatum i evropske standarde akademskih sloboda, praksa pokazuje da domaći univerziteti još nisu dostigli nivo savremenih evropskih obrazovnih institucija.
Umjesto razvoja nauke, istraživanja i kritičkog mišljenja, univerziteti se sve češće suočavaju s političkim pritiscima, administrativnim ograničenjima i interesnim uticajima koji ozbiljno narušavaju njihovu autonomiju.
Politika sve prisutnija u obrazovanju
Posebno zabrinjava činjenica da se pojedini zakoni iz oblasti visokog obrazovanja donose ili tumače suprotno državnom okvirnom zakonu i sudskim odlukama.
Takva praksa, upozoravaju stručnjaci, ne ugrožava samo autonomiju univerziteta nego i osnovne principe pravne države.
Kada politički interesi postanu važniji od stručnosti i zakona, univerzitet gubi svoju osnovnu funkciju mjesta slobodne misli i akademske nezavisnosti.
Ipak, odgovornost za stanje u visokom obrazovanju ne snose samo političke strukture.
Kriza unutar same akademske zajednice
Dio univerzitetske zajednice godinama je pristajao na kompromise, šutnju i prilagođavanje političkim centrima moći.
Umjesto da budu korektiv društva i zaštitnici akademskih vrijednosti, pojedini profesori i univerzitetski rukovodioci postali su dio sistema političkih i interesnih veza.
Time je dodatno narušen ugled univerziteta i povjerenje građana u sistem visokog obrazovanja.
Istovremeno, univerziteti se sve više udaljavaju od stvarnih potreba društva i tržišta rada.
Visoko obrazovanje često se svodi na formalno sticanje diploma, dok su kvalitet znanja, istraživački rad i razvoj kritičkog mišljenja potisnuti u drugi plan.
Univerziteti izgubili društvenu ulogu
Institucije koje bi trebale biti pokretači razvoja društva danas su, prema ocjenama brojnih analitičara, opterećene birokratijom, unutrašnjim podjelama i zastarjelim načinima upravljanja.
Kriza visokog obrazovanja zato nije samo problem univerziteta, već odraz šireg stanja u društvu — slabih institucija, politizacije javnog prostora i nedostatka dugoročne razvojne strategije.
Uprkos svemu, stručnjaci smatraju da Bosna i Hercegovina i dalje ima kvalitetne profesore, istraživače i studente koji mogu biti osnova ozbiljne reforme sistema.
Međutim, takva reforma zahtijeva jasno razdvajanje politike i akademskog upravljanja, vraćanje meritokratskih kriterija, poštivanje zakona i sudskih odluka, kao i stvarno razumijevanje da autonomija univerziteta nije privilegija nego temelj slobodnog i razvijenog društva.
Autor teksta Edin Osmančević, koji živi i radi u Švedskoj, upozorava da borba za autonomiju univerziteta nije samo pitanje obrazovanja, nego i pitanje budućnosti društva u kojem znanje, stručnost i sloboda mišljenja moraju imati veću vrijednost od političke lojalnosti i kratkoročnih interesa.
https://shorturl.fm/XfxdJ